ويژگيهاي لازم رئيسجمهور از نگاه امام خميني (ره)
محمد هادي زرافشان*
آنچه از بيانات امام خميني (ره) برداشت ميشود اين است كه از ديدگاه امام خميني (ره)، تدين و تعهد، شرط تصدي هر مسئوليتي، از جمله رياستجمهوري، در حكومت ديني و جمهوري اسلامي است.[1]
اما گذشته از اين معيار كلي و عمومي، حضرت روحالله (س) در مقاطع گوناگون پيش و پس از انقلاب و عمدتاً به مناسبت برگزاري انتخابات رياستجمهوري و همچنين تنفيذ حكم رياستجمهوري، ويژگيهاي چندي را كه براي رئيسجمهور در طراز انقلاب اسلامي و ملت صدر اسلامي ايران لازم است، برشمردهاند.
با تحليل اين ويژگيها، از نگاهي به دو قسمِ ويژگيهاي ايجابي و ويژگيهاي سلبي رهنمون ميشويم. توضيح آنكه، ويژگيهاي ايجابي آن ويژگيهايي است كه نامزد رياستجمهوري بايد در خود بيابد يا ايجاد كند و هرچه بيشتر آنها را در وجود خود تقويت نمايد و ويژگيهاي سلبي آن ويژگيهايي است كه داوطلب تصدي اين مقام بايد از آنها منزه باشد و اگر چنانچه در او وجود دارد، آنها را تضعيف كند و از بين ببرد.
آنچه از بررسي اين ويژگيها بهدست ميآيد آن است كه اولاً برخي از اين ويژگيهاي بيانشده توسط امام (ره) به صورت متناظر ميباشند؛ يعني در مقابل يك ويژگي ايجابي، يك ويژگي سلبي كه حالت مقابل آن ويژگي ايجابي است، طرح شدهاست، مثلاً اگر به عنوان يك ويژگي ايجابي گفته شدهاست كه «با قانون اساسي موافق باشد و از آن تبعيت كند»، در مقابل و به تناظر، به عنوان يك ويژگي سلبي بيان گرديدهاست كه «از قانون اساسي تخطي نكند».
اما اين لزوماً بدين معنا نيست كه بين همه ويژگيهاي بيانشده تناظر وجود دارد و اتفاقاً در بين بعضي ديگر از اين ويژگيها تناطري وجود ندارد و به صورت مستقل مطرح شدهاند، مثلاً بين ويژگي «داراي بصيرت در امر دين و دنيا باشد» و ويژگي «حتيالامكان روحاني نباشد»، تناظري وجود ندارد.
ثانياً توجه حضرت امام (ره) به ويژگيهاي ايجابي لازم براي رئيسجمهور بيشتر از ويژگيهاي سلبي بوده است و اين امر از تعداد بيشتر ويژگيهاي ايجابي نسبت به ويژگيهاي سلبي مبرهن است. اين مقايسه، نشاندهنده و مؤيد همان نگاه ايجابي و مثبتي است كه امام خميني (ره) در تمامي زمينهها از آن برخوردار بودند.
ثالثاً از آنجا كه حضرت روحالله (س) همواره بر حاكميت قانون تأكيد داشتند و اساساً حكومت اسلامي را حكومت قانون ميدانستند[2]، ويژگيهاي لازم براي رئيسجمهور را همان ويژگيهاي ذكرشده در قانون اساسي ميدانستند – ايشان پيش از اولين دوره انتخابات رياستجمهوري و در تشريح ويژگيهاي لازم براي رئيسجمهور آينده ميفرمايند: «قانون اساسي را ملاحظه كنند و صفات رئيسجمهور را در آنجا ملاحظه كنند[3] و كسي كه داراي آن صفات بود و او را به آن صفات ميشناسيد، به او رأي بدهيد و اگر فاقد آن صفات باشد، احتراز كنيد از رأي دادن به او»[4]. – و بيان اين ويژگيهاي ايجابي و سلبي، براي تبيين و تدقيق همان ويژگيهاي ذكرشده در قانون اساسي و هدايت مردم جهت انتخاب اصلح بوده است و نبايد موجب ايجاد اين توهم گردد كه امام (ره) براي رياستجمهوري، شرايطي فراتر از شرايط قانوني مطالبه ميكردند.
در پايان لازم به ذكر است كه ويژگيهاي ايجابي و سلبي بيانشده در جدول ذيل، تمامي مواردي است كه در صحيفه امام خميني (ره) و وصيتنامه الهي – سياسي ايشان، در موضوع ويژگيهاي لازم براي رئيسجمهور يافت شد و سپس دستهبندي و ويرايش گرديد و موارد تكراري حذف شد و در اكثر موارد هم سعي گرديد كه با همان عبارات شيواي حضرت امام (ره) بيان شود.
| رديف | ويژگيهاي ايجابي (باشد) | ويژگيهاي سلبي (نباشد) |
| 1 | در كارهايي كه كردهاست، امتحان دادهباشد.[5] | دزد نباشد و نخواهد جيب خودش را پر كند.[6] |
| 2 | صحيح و سالم باشد، ولو از طبقه پايين باشد.[7] | سوءسابقه نداشتهباشد.[8] |
| 3 | سوابق قبل، حين و بعد انقلابش، سوابق خوبي باشد.[9] | به رژيم شاهنشاهي وابستگي نداشتهباشد و حتي هيچگاه در رژيم سابق وارد نشدهباشد.[10] |
| 4 | از طبقهاي باشد كه محروميت و مظلوميت مستضعفان و محرومان جامعه را لمس نموده و در فكر رفاه آنان باشد و حامي، طرفدار و جانبدار مستضعفان، محرومان، مظلومان و مستمندان باشد.[11] | از اشراف، سرمايهداران، زمينخواران و صدرنشينان مرفه و غرق در لذات و شهوات نباشد كه نتواند تلخي محروميت و رنج گرسنگان و پابرهنگان را بفهمد.[12] |
| 5 | مسلمان، متدين، پيرو احكام اسلام و معتقد به قوانين اسلام باشد و صد در صد مكتبي، اسلامي و در خط اسلام باشد و از همه به اسلام متعهدتر باشد.[13] | نه شرقي و شرقزده باشد، نه غربي و غربزده و نه حتي گرايش به شرق يا غرب داشته باشد و با اجانب پيوند نداشته باشد و از گرايش به مكتبهاي انحرافي نيز منزه باشد و از فرامين الهي و احكام اسلام تخطي نكند.[14] |
| 6 | مخالف ظالمان، ستمگران و مستكبران باشد.[15] | با هيچ ظالمي راه سازش باز نكند.[16] |
| 7 | شايستهسالار باشد و افراد كارآمد و فرمانبردار اسلام را براي همكاري انتخاب كند و مشاورينش را از اشخاص باسابقه كه تعهدشان قبل از انقلاب مشهود بودهاست، انتخاب كند.[17] | رفيقباز و باندباز نباشد و به دنبال فرمانبرداري زيردستان از خودش نباشد و از اعمال شبهطاغوتي اجتناب كند و از چاپلوسان دغلباز و زبانبازان حيلهگر بر حذر باشد.[18] |
| 8 | بر محور عدل اسلامي عمل كند.[19] | از راه مستقيم انسانيت و اسلام انحراف ننمايد.[20] |
| 9 | با قانون اساسي موافق باشد و از آن تبعيت كند و در مقابل آن خاضع باشد.[21] | از قانون اساسي تخطي نكند.[22] |
| 10 | ملي باشد و از خودتان و براي خودتان باشد و خدمتگزار ملت، كشور و اسلام باشد و دلسوز ملت باشد و در راه مصالح كشور و ملت كوشش كند.[23] | چپ و راستي نباشد.[24] |
| 11 | داراي بصيرت در امر دين و دنيا باشد.[25] | حتيالامكان روحاني نباشد.[26] |
| 12 | مطلع و داراي ديد سياسي باشد.[27] | |
| 13 | «اشداء علي الكفار و رحماء بينهم»[28] باشد.[29] | |
| 14 | به اصل 110 قانون اساسي و ولايت فقيه معتقد و وفادار باشد.[30] | |
| 15 | لايق و شايسته مقام رياستجمهوري باشد و توانايي اداره مملكت طوري كه خدا ميخواهد را داشته باشد.[31] |
پي نوشتها:
--------------------------------------------------------------------------------
* كارشناسيارشد حقوق عمومي دانشگاه علامه طباطبايي.
[1] - صحيفه امام خميني (ره)، ج 19، صص 366 و 367.
[2] - همان، ج 8، صص 281 و 282.
[3] - اصل 115 قانون اساسي: «رئيسجمهور بايد از ميان رجال مذهبي و سياسي كه واجد شرايط زير باشند انتخاب گردد:
ايرانيالاصل، تابع ايران، مدير و مدبر، داراي حسن سابقه و امانت و تقوي، مؤمن و معتقد به مباني جمهوري اسلامي ايران و مذهي رسمي كشور».
[4] - همان، ج 11، ص 393.
[5] - همان، ج5، ص 322.
[6] - همان.
[7] - همان، ج5، ص 322 و ج 12، ص 72.
[8] - همان، ج 11، ص 393.
[9] - همان، ج 11، صص 484 و 485.
[10] - همان، صص 393 و 485.
[11] - وصيتنامه الهي – سياسي امام خميني (ره)، ص 48 و صحيفه امام خميني (ره)، ج12، ص 139، ج 15، صص 249 و 278 و ج 19، ص 369.
[12] - وصيتنامه الهي – سياسي امام خميني (ره)، ص 48 و صحيفه امام خميني (ره)، ج 5، ص 322.
[13] - صحيفه امام خميني (ره)، ج 11، صص 484، 485، 518 و 519، ج 12، ص 72، ج 15، صص 27، 67 و 249 و ج 19، ص 369.
[14] - همان، ج 11، ص 484 و 485 و 519، ج 12، ص 139 و ج 15، صص 67 و 249.
[15] - همان، ج 19، ص 369.
[16] - همان.
[17] - همان، ج 19، صص 366 و 369.
[18] - همان، ج 12، ص 139 و ج 19، صص 366 و 369.
[19] - همان، ج 12، ص 139.
[20] - همان، ج 15، ص 278.
[21] - همان، ج 11، ص 485، ج 12، صص 119 و 139 و ج 15، ص 67.
[22] - همان، ج 15، ص 67.
[23] - همان، ج 11، صص 485 و 519، ج 12، ص 72 و ج 15، صص 67، 249 و 278.
[24] - همان، ج 12، ص 72.
[25] - همان، ج 15، ص 249.
[26] - همان، ج 11، ص 464.
[27] - همان، ج 5، ص 322 و ج 15، ص 249.
[28] - قسمتي از آيه شريفه 29 سوره مباركه فتح.
[29] - همان، ج 15، ص 278.
[30] - همان، ج 11، ص 485.
[31] - همان، ج 11، صص 393 و 485 و ج 19، ص 366.
